Հիմնական խնդիրը հասարակության կարծրատիպային մտածողությունն է. Ավետիք Իշխանյան

LGBTnews-ի զրուցակիցն է «Հայաստանի հելսինկյան կոմիտեի» նախագահ Ավետիք Իշխանյանը:

– Պարո՛ն  Իշխանյան, ինչպե՞ս եք գնահատում Հայաստանում ԼԳԲՏԻ անձանց իրավունքների վիճակը:

– Գնահատում եմ չափազանց մտահոգիչ, և հիմնական պատճառը մեր հասարակության կարծրատիպային մտածողությունն է, որը գալիս է փողոցից: Սեռական տարբեր կողմնորոշումները մշտապես եղել են ծաղրի առարկա, ամենավիրավորական, ամենանվաստացուցիչ պիտակավորումը: Մանկական տարիքից մեր հասարակությունն այդպես է դաստիարակվում, և հիմնական խնդիրը Հայաստանում մեր հասարակության նմանատիպ մտածողությունն է ԼԳԲՏԻ անձանց մասին: Մենք, իհարկե, կարող ենք ասել, որ չկա հատուկ պետական քաղաքականություն` ուղղված իրավիճակի դրական փոփոխությանը, և դա այդպես է, բայց հարցն այն է, որ իշխանության մեջ եղած մարդիկ նույն այդ արժեքներով մեծացած մարդիկ են, և նրանց մտածողությունը չի փոխվում, թեև ստորագրում են մարդու իրավունքների պաշտպանության վերաբերյալ միջազգային փաստաթղթեր: Հայաստանը միանում է այդ փաստաթղթերին, քանի որ պետք է միանա: Ասենք՝ Միավորված ազգերի կազմակերպության անդամ պետություն պիտի ճանաչվեր:

Իմ կարծիքով՝ Հայաստանի իշխանություններն անգամ չեն էլ կարդացել այն փաստաթղթերից շատերը, որոնց տակ ստորագրել են: Նրանք այդ թղթերը ստորագրել են այնպես, ինչպես սովետական տարիներին մարդիկ մտնում էին Կոմունիստական կուսակցություն: Այսինքն՝ քանի որ դա պետք էր: Միջազգային հանրությունը պահանջում է ստորագրել, և դրանց չստորագրումը կարող է ունենալ լուրջ հետևանքներ, իսկ ստորագրելու դեպքում կարելի է միջազգային  տարբեր կառույցներից վարկեր ստանալ…

– Դուք նշում եք, որ ԼԳԲՏԻ անձանց նկատմամբ անհանդուրժողական վերաբերմունքի հիմնական պատճառը հասարակական բարքերն են, և պետական պաշտոններ զբաղեցնող անձինք էլ դաստիարակվել են այդ նույն հասարակության մեջ: Բայց  չէ՞ որ հասարակությունը բազմազան է, և կան նաև մարդիկ, որոնք խորապես գիտակցում են, թե ինչ ասել է մարդու իրավունքներ: Եթե իշխանություն ունենան այդպիսի մարդիկ, իրավիճակի դրական փոփոխություն չի՞ լինի:

– Այս խնդիրներն, իհարկե, կարող են նաև լուծվել, եթե վերևներում հրաշքով բարձր արժեքները կրող մարդիկ հայտնվեն:

Ես, օրինակ, շատ փորձությունների միջով եմ անցել, մինչև կարողացել եմ գիտակցել, որ այդ մարդիկ այդպիսինն են, և որ պետք է իրենց իրավունքները պաշտպանել: Ինձ համար շրջադարձային է եղել 1996 թվականը: Ես ինքս մեծացել եմ այն նույն փողոցի մտածողությամբ, որի մասին ասացի: 1996 թվականին, երբ «Հայաստանի հելսինկյան կոմիտեն» նոր էր ստեղծվել՝ մի քանի ամիս, մեզ  հրավիրել էին «Նիդեռլանդների հելսինկյան կոմիտեի» հետ համագործակցության: Ես և Սախարովի անվան հիմնադրամից Գևորգ Կարապետյանն էինք, նույն հյուրանոցում էինք ապրում, և մի օր երեկոյան այդ հյուրանոցի տերերը՝ երկու տղամարդ, մեզ հրավիրեցին գարեջուր խմելու:

Երբ գարեջուր էինք խմում ու զրուցում տարբեր հարցերի շուրջ, նրանցից մեկն ասաց, որ իրենք մեզ հրավիրել են՝ իմանալով, որ Հայաստանից ենք, իմանալով, թե Հայաստանում ինչպիսի մտածողություն կա սեռական փոքրամասնությունների վերաբերյալ, և որ իրենք ուզում են ասել, որ իրենք նույնասեռական են: Ես հիշում եմ, որ գարեջրի բաժակը ձեռքիս էր, և ձեռքս սկսեց դողալ: Առաջին բանը, որ մտքովս անցավ, գարեջրի բաժակով նրա դեմքին հարվածելն էր: Քաղաքավարությունից ելնելով՝ զսպեցի ինձ: Հետո նրանք սկսեցինք պատմել իրենց պատմությունները:

Նրանցից մեկը պատմեց, որ ինքը դպրոցում բավականին բարետես, համակրելի տղա էր, որ աղջիկները հետաքրքրվում էին իրենով, որ աղջիկների ամեն հպումից իր նյարդերը քայքայվել են, ինքն իրեն վատ է զգացել, քանի որ զգացել է, որ իրեն տղաներն են հրապուրում: Ասում էր՝ հիմա ես ի՞նչ մեղք ունեմ, որ ես տղաների եմ հավանում: Մոտավորապես նույն պատմությունը պատմեց մյուսը…

Ես այդ գիշեր չքնեցի, երկար մտածեցի: Այդ հանդիպումն ինձ վրա մեծ տպավորություն թողեց, սկսեցի հետաքրքվել և հասկացա, որ այդ մարդիկ այդպիսինն են, նրանց պետք է ընդունել այնպես, ինչպես կան: Եվ ոչ մի դեպքում չի կարելի նրանց հալածել: Կամաց-կամաց իմ մտածողությունը փոխվեց: Հիմա, երբ այս թեմաների վերաբերյալ քննարկումների ժամանակ իմ ներկայությամբ խոսում են ազգային ավանդույթների, մտածողության մասին, ասում, թե այս ամենը եվրոպական արժեքներ են, ես այդ մարդկանց մի քանի հարց եմ տալիս: Առաջին՝ այդ մարդիկ այդպիսինն են, ի՞նչ անել նրանց հետ: Այս հարցին պատասխան չկա: Երկրորդ՝ ինչպե՞ս են իրենք վերաբերվում Փարաջանովին, ի՞նչ անել, այրե՞լ նրա ֆիլմերը…

Շատ կարևոր է մարդկանց հնարավորություն տալ մտածելու, հարցեր հնչեցնել, որովհետև կարծրատիպերի ազդեցության ներքո նրանք չեն մտածում: Եթե ինչ-որ մեկն ազգային արժեքներից է խոսում և ասում, որ նույնասեռականությունը եվրոպական արժեք է, ապա ես ասում եմ, որ կան եվրոպական և քաղաքակրթական արժեքներ. այդ նույն կրոնական անհանդուրժողականությունը, սեռական անհանդուրժողականությունը Եվրոպայում ևս եղել է՝ միջնադարում: Կամ արդյոք մենք պե՞տք է ազգային ավանդույթներին հետևենք և, օրինակ, Թումանյանի Մարոյի նմանությամբ՝ մեր աղջիկներին ամուսնացնենք 9 տարեկանում. չէ՞ որ դա ժամանակին եղել է ազգային «արժեք»: Այսինքն՝ ուզում եմ ասել, որ մենք պետք է փոխենք այսօրվա մեր մտածողությունը:

– Դրական շարժեր նկատո՞ւմ եք:

– Պետք է արձանագրենք մի փաստ. թեև իրավիճակը դեռ շատ մտահոգիչ է, ամեն դեպքում ինչ-որ դրական տեղաշարժեր եղել են, որովհետև մոտ տասը տարի առաջ որևէ մեկի մտքով չէր կարող անցնել, որ Հայաստանում կարող են ստեղծվել նույնասեռական անձանց իրավունքները պաշտպանող կազմակերպություններ: Այսօր այդպիսի կազմակերպություններ կան, այսօր ֆիլմ է նկարահանվում, կայք է ստեղծվում: Այսինքն՝ ինչ-որ բան փոխվում է: Եթե մենք ունենայինք, օրինակ, ազատ հեռուստատեսություն, հեռուստատեսային քննարկումներ լինեին այս թեմայով, ապա հասարակության մտածողությունն էլ ավելի արագ կփոխվեր դեպի դրականը:

– Պարո՛ն Իշխանյան, ասում եք, որ ինչ-որ բան փոխվում է և կփոխվի: Ձեր կարծիքով՝ մո՞տ է այն ժամանակը, երբ Հայաստանում ԼԳԲՏԻ անձանց`միմյանց հետ ամուսնանալու իրավունքը հնարավոր կլինի իրացնել:

– Ես կարծում եմ, որ դա անխուսափելի է, բայց երբ կլինի`չեմ կարող ասել. գուցե տասը տարի անց կամ քսան, բայց դա կլինի: Անպայմա՛ն կլինի: